Mahyâ

Mahyâ, Farsça, mâh (ay) isminden Arapça  -iyye ekiyle oluşturulmuş Osmanlıca mâhiyye (aylık, aya mahsus) kelimesinin günümüz Türkçesi'ndeki şeklidir. Özellikle Ramazan aylarında birden fazla minâresi olan câmilerin iki minâresi arasına kurulan ışıklı yazı veya resim panolarına verilen isimdir.

Mübârek gün ve gecelerde halkın ibâdeti için gece boyu açık kalan câmilerin kandillerle donatılması geleneği İslâm'ın ilk asırlarına kadar uzanmaktadır. Ancak bir Osmanlı îcâdı olan, minâreler arasına ipler ve kandillerle resimli veyâ yazılı mahyâlar kurma geleneğinin XVI. yüzyılda başladığı tahmin edilmektedir.

Selâtin (hânedan mensuplarının yaptırdığı iki veya daha çok minâreli) câmilerde kurulan mahyâlarda Arap harfleriyle genellikle "Fetih Sûresinin ilk âyeti, mâşallah, tebârekallah, bismillah, yâ Ganî, yâ Şâfî, leyle-i Kadir, hoş geldin yâ ramazan, onbir ayın sultânı" ve Ramazanın son günlerinde "el-fırak, elvedâ" gibi yazılar yer almıştır. Resim olarak ise tek veyâ çift boru çiçeği, gül, fulya, kız kulesi, kayık, vapur, köşk, köprü, fıskiye, câmi, top arabası, tramvay, ay yıldız gibi motifler kullanılmıştır.

Mahyânın kurulmasına gelince: Mahyâcı, saraydan gönderilen incilerle yeşil veyâ kırmızı atlas üzerine kuracağı mahyânın küçük bir örneğini hazırlar, bu örnek beğenilirse aynı şekilde kurması istenirdi. Bundan sonra mahyânın ayrıntılı bir planı hazırlanır, minâreler arasına taşıyıcı ip gerilir; bu taşıyıcı ipe bağlanan makara, düşey ip ve kandillerle önceden planı hazırlanan mahyânın düzeneği kurulurdu. Kandillerin yağı her akşam tâzelenir ve ortalama 5 okka yağ tüketilirdi. Bazı câmilerde, birkaç pano hâlinde kurulan mahyânın bir veya daha çok panosu ileri-geri hareket ettirilerek mahyâya canlılık verilir, seyri hoş bir görüntü oluşturulurdu. Bazı tek minâreli câmilerde ise minâre ile kubbe alemi arasına hafif eğimli kısa mahyâlar kurulur veyâ minâreler kandillerle donatılarak çeşitli şekillerde süslenirdi ki buna da "kaftan giydirme" denirdi.

Dört yüz seneyi aşkın bir mâzisi olan mahyâ kurma geleneği günümüz Türkiye'sinde hâlâ yaşatılmakta, ancak öncekilerden farklı olarak mahyâ düzenekleri Latin harfleriyle kurulmakta ve elektrikle çalıştırılmaktadır.

Bibliyografya