Rasûlullah'ın Gölgesinde başlıklı kitabıyla son yılların en çok ses getiren siyer çalışmalarından birine imza atan İslam tarihçisi Prof. Dr. Ahmet Ağırakça ile kitabının yazım sürecini, günümüz dünyasındaki karşılığını, dünden bugüne siyer yazıcılığını ve siyerin geleceğini konuştuk.
Günümüzde zengin bir siyer külliyatı bulunmasına rağmen Rasûlullah'ın Gölgesinde başlığıyla yeni bir siyer çalışmasına imza attınız. Bu fikir sizde nasıl doğdu?
Kitabın önsözünde bunu ifade ettim ve hemen hemen sizin sorunuzun bir benzerini kendime de sorarak başladım. Okuyucu diyebilir ki: “Binlerce siyer kitabı var, neden yeni bir siyer daha?” Gerçekten de öyledir; İbn İshak’tan günümüze kadar yazılan bütün siyer kitaplarını ele aldığımız takdirde belki binlerce siyer eserinin yazıldığını görürüz. Kendi kendime dedim ki: “Ya Rasûlullah, sana olan sevgimden, muhabbetimden, bağlılığımdan ve imanımdan dolayı ben de senin hayatını yazmak istedim. Evet, herkes yazmış olabilir; fakat ben de kendi içimden geleni yazıp sana olan sevgimi, muhabbetimi, bağlılığımı ve imanımı ifade etmek istiyorum.” Böyle bir niyetle başlangıç yaptım. İnşallah bunu söylerken de samimiyetle söylemişizdir.
Ben daha evvel çok siyer kitabı okudum, yıllarca üniversitede siyer dersi okuttum. Bu eseri yazarken de çok kaynaktan yararlandım. Herkesin bir üslubu ve anlatım tarzı var, herkesin kullandığı kavramlar farklı olabilir. Her şeye rağmen böyle bir kitabın yazılmasının bir ihtiyaç olduğunu da düşünüyordum.
Nasıl bir ihtiyaç hocam?
Şöyle ki ülkemizde okunan, hatta çok okunan birkaç tane siyer kitabımız var. Fakat onlarda “mesaj taşıyıcı bir şey” göremiyordum. Yani Rasûlullah’ın (sav) İslam’ı tebliğ ederken davetindeki maksadı, vermek istediği mesajı neydi? Vahiy bizden ne istiyordu? Buna cevap veren, bu mesajları taşıyan kitap göremiyordum. Mevcut siyerlerde kuru, sadece tarihi olayların anlatıldığı bir şeyin ötesinde, “Rasûlullah’ın ve Allah’ın maksadı neydi? Bu emirlerin temelinde ne vardı?” gibi sorulara cevap veren bir siyerin eksikliğini hissediyordum. Bu nedenle de daha çok Kur’an-ı Kerim ayetlerine dayanan, vahyin şekillendirdiği bir siyer yazmaya gayret ettim.
Yazım sürecinden de bahseder misiniz? Ne kadar zaman aldı eserin ortaya çıkması?
Başlangıcı ile bitişi arasında çok uzun bir zaman geçti. Çünkü araya 28 Şubat’ın yaşattıkları girdi. Bundan dolayı, başladıktan sonra hemen devam ettiremedim. Kitaba başladığım zaman benim neredeyse görevim yoktu, sıkıntılı günler yaşıyordum. Maişetimi temin etmek için bir özel ortaokul ve lisede öğretmenlik ve idarecilik yaptım. Bu nedenle biraz gecikti, yazmaya devam edemedim. Bunun yanı sıra başörtüsü mağduru kızların okuması problemi gündemimize girdi. Bir taraftan biz her gün meydanlarda mitingler yapıyor, başörtüsü yasağı kalksın diye gösteriler düzenliyorduk. Diğer taraftan 2006’da AKDEM İstanbul’u kurduk ve ilk olarak 18 öğrenciyle eğitime başladık. Sonra bu sayı gitgide arttı ve dört yılın sonunda 1.300 öğrenciyi buldu. Tabii ben bu arada kitabı tamamlamak için ara ara yazıyordum. Fakat daha sonra biraz daha fazla üzerine eğilme imkânım doğdu. Çünkü 2009 yılında üniversiteye tekrar döndüm. Üniversitede siyer dersi vermeye başlayınca kitabı yeniden ele aldım; birkaç yıl boyunca parça parça yazmaya devam ettim.
Önce “İslâm Öncesi Araplar” bölümünü yazdım, sonra Cahiliye Devri’ni. Bu biraz uzun sürdü. Hatta kitap bitince bunları yayınlayalım mı yayınlamayalım mı diye tereddüt ettik. Esra Hoca’yla (Prof. Dr. Ayşe Esra Ağırakça Şahyar) epey konuştuk bunu. İslam öncesi Araplar kısmı çok uzun bir yer tutuyordu. Arap devletlerinin kuruluşları falan derken konu oldukça genişledi. Sonra bunun bir kısmını eledim. Bir gün Mustafa Fayda Hoca’yla yaptığımız bir telefon görüşmesinde, “Bu durumda siz olsanız ne yaparsınız” dedim. Mustafa Hoca, “Bana kalırsa hiçbir şeyi kırpmadan olduğu gibi yaz, o da tarihimizdir, olması lazım” dedi. Buna rağmen, çok uzun bir bölüm oldu diye özetleyerek yazdım.
Sonra, vahyin gelişi dönemine henüz varmadan rektörlük görevim ortaya çıktı. İster istemez o da bir meşguliyet ve dert oldu. Fakat sonra biraz daha süratlendirdim. Şöyle ki: Her sene Ramazan ayında bir aylık yıllık iznimi kullanıyordum ve Ramazan ayı boyunca başka hiçbir işle uğraşmadan yazmaya devam ediyordum. Görevim bitmeye yakın emekli oldum. Sonra bir yıl daha çalıştım ve kitap böylelikle bitti. Kitabın telifi için benim kütüphanemdeki kaynaklar son derece yeterliydi; hemen hemen tüm siyer ve hadis kaynakları bende mevcuttu. Hatta kütüphanemin 18 bin ciltlik kısmını Mardin Artuklu Üniversitesi kütüphanesine ayrı bir bölümde tutulması şartıyla hibe ettim. Kısacası kaynak sıkıntım olmadı.
Sonra okunma aşaması başladı. Esra Hoca önemli bir kısmını okudu. Araya pandemi günleri girdi. 2023’te son derece titiz bir editör arkadaşımız, Abdurrahim Elveren, Duruş Yayınları’nda göreve başladı. Güvendiğim bir kardeşimizdir, onun okumasını istedim. Allah razı olsun, dedi ki: “Hocam, ben daha evvel pek çok siyer kitabı okudum ama bunun şimdiye kadar okuduklarım içerisinde en güzeli olduğu kanaatindeyim.” İnşallah öyledir diyelim.
Dolayısıyla yazım süreci epey uzun sürdü ve nihayet 2024 yılında yayımladık.
Önsözde şöyle bir ifadeniz var: “Elbette siyer her devirde o dönemin ihtiyaç ve şartlarına uygun olarak yazılmalıdır.” Bunu biraz açar mısınız?
Rasûlullah (sav) bugün İstanbul’a rasûl olarak gönderilmiş olsaydı insanlara ne anlatırdı? Veya neyi isterdi? Bir kere mesaj olarak bunun verilmesi lazım. Rasûlullah, bin dört yüz küsur yıl evvel geldi, bin dört yüz küsur yıl sonra bile onun risaleti ve mesajı elimizde duruyor. Ona gelen vahiy, Kur’an-ı Kerim, bir kurtuluş rehberi olarak elimizde ve ayrıca bunun yanında Rasûlullah’ın hadisleri de elimizde. Dolayısıyla bugün O’nun hayatından iktibaslar yaptığımız zaman bugünün insanına neleri anlatmamız lazım? Tebliğ hangi üslupla yapılmalı? Bugün için Müslümanların yapması gerekenler nelerdir? İşte siyerde ben o mesajı vermeye, bunu anlatmaya çalıştım. Ne kadar yansıtabildim bilemiyorum. Siyerin çerçevesini de aşmamak şartıyla, onun “mesaj verici” tarafını öne çıkarmaya çalıştım.
Kitabın ilk 50-60 sayfasını klasik ve modern dönemde yazılan kaynaklara ayırdığınızı görüyoruz. Bu, siyer kitaplarında bu denli geniş bir biçimde pek karşılaşmadığımız bir usul. Klasik siyer kaynakları, hadis külliyatı ve tarih metinlerini harmanlarken nasıl bir yöntem uyguladınız?
Böyle bir kaynak tanıtımı yapmak, hangi kaynaklardan yararlandığımızı okurlarımıza anlatmamız açısından son derece önemliydi. Kitabın sonundaki bibliyografyada/kaynakçada kaydedilen kitapların yüzde doksan dokuzunu bizzat görerek ve istifade ederek yazdım. İstifade etmediğim kitabın adını bibliyografyaya yazmadım. Belki bir atıfta bulunarak, ulaşamadığım bir kitabı kaynak olarak gösterdiğim ve naklederken ondan da bahsettiğim, yüzde bir civarında bazı kaynak ve araştırmalar olabilir.
Öncelikle başvurduklarım siyer ve İslam tarihi kaynaklarıdır. Siyer kaynakları malum, ilk dönem siyer âlimlerinden İbn İshak’tan başlayarak bütün bu dönemin siyer ve meğazî kitaplarını ele aldım. Urve İbn Zübeyr’le başladım, İbn Şihâb ez-Zührî ile devam ettim. Bunun yanında Mûsâ İbn Ukbe’den çok istifade ettim. Yine İmam Şa’bî, diğer taraftan bazı görüşlerine katılmamakla birlikte Vehb İbn Münebbih, bunların yanında Âsım İbn Ömer, Hişâm İbn Urve İbn Zübeyr, Ma’mer İbn Râşid, İbn İshak ve İbn Hişâm ilk istifade ettiğim siyer kaynaklarıdır. Hicri üçüncü yüzyılın başından itibaren gelen müelliflerin eserlerinden ise özellikle İbn Sa’d’ın Tabakat’ı. İlk iki cildini yıpratırcasına karıştırdığımı ve birçok bilgiyi İbn Sa’d’dan aldığımı itiraf edebilirim. Çünkü İbn Sa’d, hadis mecmuaları dışında siyer konularına en fazla yer veren güvenilir kaynaktır. İbn Sa’d aynı zamanda muhaddis olarak da kabul edilir. Tabakat bir hadis mecmuası kabul edildiği için ona çok fazla yer verdim. Bir diğer kaynak grubumuz Kütüb-i Sitte’dir. Kütüb-i Sitte özelinde, özellikle Sahîhayn’ın verdiği bilgilerden yararlandık. Sahîhayn’da bulunan bütün siyer bilgilerini aktarmaya çalıştık. Buhârî ve Müslim’deki siyer ve meğazî bölümleri üzerinde durup onlardan yararlanmaya çalıştım. İbn Hişâm’ın eserinin şerhi olan Süheylî’nin Ravdu’l-ünüf’ adlı eserinden, yine aynı zamanda çok müteşeddit olmasına rağmen İbnu’l-Cevzî’nin kitabından faydalandım. Bu tür âlimlerin kitaplarını tercih etmemizin sebebi sahih bilgiye ulaşmak içindir.
Genel tarih kitaplarına baktığımızda ise Taberî’den istifade etmekle birlikte İbnu’l-Esîr’den daha fazla bilgi aktardım. Çünkü İbnu’l-Esir, Taberî’deki bazı rivayetleri ayıklayıp kenara koymuş, eserine almamış. İbnu’l-Esîr, tarihçiliğinin yanı sıra Tabakat müellifidir. Yani hem El-Kâmil fi’t-tarih’ten istifade ettim hem Üsdü’l-ğâbe fi ma’rifeti’s-sahabe’den yararlandım. Bundan sonra, aşağı yukarı 250 yıl sonra gelen allame İbn Hacer el-Askalânî’nin eserlerinden de istifade ettim. Diğer taraftan Tabakat kitaplarının muahhar olanlarına baktığımızda İbn Hallikân’ın Vefayâtu’l-a’yân ve enbâ’u ebnâi’z-zaman adlı eserinden alabildiğince istifade ettim. Bu kitap ayrıca çok sevdiğim bir kitaptır. Bunun yanında İbn Seyyidinnâs, İbn Kayyim el-Cevziyye’den çok yararlandım. Yine Medine tarihini anlatması açısından Semhûdî’nin Vefâu’l-vefa bi ahbâri dâri’l-Mustafa’sından çok faydalandım. Diyarbekrî’nin Târîhu’l-hamîs fî ahvâli enfesi nefîs kitabını da kullandım. Kâtip Çelebi’nin Keşfu’z-zunûn’u ve onun haşiyesi olan Bağdatlı İsmail Paşa’nın zeylini, bunun yanında diğer bibliyografik kitapları, ansiklopedileri kullandım. Carl Brockelmann’ın çalışmalarından, rahmetli Fuat Sezgin’in eseri GAS’tan, İslâm Ansiklopedisi’nin İngilizce baskısı olan The Encyclopedia of Islam’ın 2. edisyonundan, yer yer Diyanet İslâm Ansiklopedisi’nden de yararlandım. Mehmet Apaydın’ın çalışmalarından da istifade etmek istedim fakat bazı konularda aynı düşünmediğimizi fark ettim. Çok iyi bir münekkit ama bazı konularda kaynaklara şahsen ulaşmayı tercih ettiğim için aynı zaviyeden bakmak istemedim.
Hadis ve İslam tarihi gibi alanlarda Rasûlullah’ın (sav) yaşadığı dönem ve sonrasına dair çok sayıda mikro çalışma bulunmasına rağmen yeni yazılan siyerler büyük ölçüde klasik kaynaklara dayanıyor. Son yıllarda yapılan bu tür araştırmaların siyer yazımında kullanılması hususunda ne düşünüyorsunuz?
Spesifik konuları gayet tabii ki çalışmak lazım. Mesela özel olarak siyerin bir tek yönünü ele alan çalışmalar yapılabilir. Rasûlullah’ın (sav) günlük yaşantısıyla ilgili bir konuyu, yemesi, içmesi, giyinmesi vesaireyle ilgili de çalışmalar yapılabilir. Siyer kitaplarında, genel tarih kitaplarında da bu tür bilgiler mevcut. Hadis mecmualarında da yine aynı şekilde. Bunları iyi tarayıp güzel çalışmalar yapan arkadaşlar var. Dolayısıyla böyle spesifik konular ele alınırken mutlak surette bu çalışmalardan istifade edilmesi gerekir. Fakat yüksek lisans ve doktora tezlerine bazen bakıyorum; görüyorum ki istifade ettikleri klasik Arapça kaynaklar çok nadir. Hatta çoğu zaman Türkçe kaynaklara dayalı olarak siyer alanında yüksek lisans ve doktora çalışmaları yapılıyor. Köküne inmeden, birincil kaynaklara gitmeden yapılan çalışmaların eksik kaldığını düşünüyorum. Dolayısıyla mümkün mertebe ilk kaynaklarla muahhar kaynakları birbirinden ayırt etmek gerekiyor.
Rivayetlerin sıhhati ile tarihsel olgular arasında dengeyi kurmakta zorlandığınız noktalar oldu mu?
Gayet tabii. Siyer kitaplarındaki veya genel tarih kaynaklarındaki bilgiler genellikle senetsizdir. Ama isnad olduğu zaman rivayet elbette daha bir güven veriyor. Taberî’nin isnadlı olması bizim için çok önemlidir. Ama bazen bakıyoruz ki Taberî’nin naklettiği bazı bilgiler ile hadis mecmualarındaki bilgiler arasında farklılıklar var. Böyle bir durumda hadis mecmualarının verdiği bilgileri tercih ediyoruz. Ancak şunu da ifade edelim ki muahhar kaynaklarda biraz daha sahih bilgilere rastlamanız mümkün. Bunun sebebi de o döneme kadar yazılmış birçok eserin artık elimizde olması. Bu bize güven veriyor. Mesela ben Diyarbekrî’nin Târîhu’l-hamîs fî ahvâli enfesi nefîs’ine çok güvenirim. Muahhar olmasına rağmen birçok kitabı görerek eserini telif etmiştir. Dolayısıyla onun verdiği bilgiler bizi bir ölçüde rahatlatıyor ve güven veriyor. Sonunda bunun daha güvenilir bir kaynak olduğu sonucuna varıyoruz. Ama bunun dışında, Vâkıdî’den nakiller yapmakla birlikte Vâkıdî’nin vereceği bilgileri alacağıma İbn Sa’d’ın bilgilerini tercih ettim, zaten tercih etmem son derece tabiidir. Bu tür karşılaştırmalar ve kaynaklar arasındaki farklılıkları dikkate almak suretiyle bu zorlukların üstesinden gelmeye çalıştım.
Rasûlullah’ın (sav) hayatıyla ilgili bugün de tartışılan bazı güncel konular var. Bu tür güncel konuları yazarken nasıl bir yöntem izlediniz?
Bu bakımdan, yazarken çok titiz davrandığım konulardan birisi mesela İfk hadisesiydi. İfk hadisesini yazarken kaynakları alabildiğine taradım. “Acaba burada birileri yanlış bir şey söylemiş olabilir mi?” diye özellikle düşündüm. Kaynaklardaki farklılıkları tespit etmeye ve gerektiğinde bunları dipnotlarda göstermeye çalıştım. Bunun yanında Benî Kurayza olayı konusunda da çok titiz davrandım. Rasûlullah (sav) gerçekten bu kadar kişinin ölümüne ferman verdi mi, bu olay kaynaklara nasıl yansıtılmıştır, bunu özellikle araştırdım. Hadis mecmualarına ve daha sonra yayınlanan makalelere de baktım. Mesela, orada deniliyor ki: “Rasûlullah Kurayzaoğulları’nı esir alıp Medine merkeze getirerek Usame İbn Zeyd’in evinde bekletti. Bunları idam edilinceye kadar burada göz altında tuttu.” Usame İbn Zeyd fakir bir adamdı; evinin de saray gibi bir yer olmadığı muhakkaktır. Onun için 750 kişinin fakir bir adamın evinde kalması mümkün değildi. O halde bunlar kaç kişi olmalı ve idam edilenler kimlerdi? Olaya gerçek bilgiler çerçevesinde bakıldığında 30-40 kişi kadar oldukları muhakkaktı.
Diğer bir konu da Rasûlullah’ın evlilikleri meselesiydi. Rasûlullah dokuz kere evlenmiştir ama hayatının gençlik yıllarını kendisinden 15 yaş büyük olan ilk hanımı Hatice ile geçirmiştir. Hz. Hatice hayatta olduğu müddetçe de başka bir evlilik düşünmemiştir. Hâlbuki evlenebileceği çok sayıda insan vardı. Hz. Âişe’ye karşı ise çok farklı bir duygu taşıdığını görüyoruz. Rasûlullah’ın, eşleri arasında adaleti sağlamaya çalışmasına rağmen Hz. Âişe’ye olan sevgisini açıkça ifade ettiği rivayetler var. O’nun: “Allah’ım, beni Âişe konusunda muaheze etme!” buyurması bir gerçeği yansıtıyordu.
Bu evliliklerin bize kazandırdığı çok önemli bilgiler var. Mesela Hz. Safiyye’nin Hz. Peygamber’e naklettiği bir hatıra çok önemlidir. Safiyye’nin babası Huyey ve amcası Yasir, Rasûlullah’ın hicret gününde Mekke’den Kuba’ya gelip 15 gün orada kaldığı günlerin birinde gidip O’nu gördükleriyle ilgili bir olayı anlatmaktadır. Akşam evlerine geri döndüklerinde Safiyye onların hâlini Rasûlullah’a anlatıyor ve diyor ki: “Seni Kuba’da görüp döndükten sonra yüzlerinden düşen bin parça oluyordu. Evimizin duvarı kenarında oturmuşlardı ve uzun süre hiç konuşmadılar. Bir ara amcam babama sordu: ‘O’ydu değil mi?’ Babam cevap vermeden sadece başıyla ‘evet’ der gibi amcamın sorusunu yanıtladı. Senin son resul olduğunu o anda orada ikisi de tasdik ettiler. O anda amcam sordu: ‘Ne yapacaksın peki?’ Babam cevap verdi: ‘Düşmanlığımı sürdüreceğim.’” Bu düşmanlık o gün başlayıp bugünkü Siyonist liderlere kadar devam ediyor. Yahudiler, İslâm’a ve Rasûlullah’a karşı olan düşmanlıklarını hiçbir zaman bırakmamışlardır. Hz. Safiyye ile yapılan bu evlilik olmasaydı belki biz bu bilgiye ulaşamayacaktık.
Rahip Bahîrâ meselesinde de benzer şekilde kaynakları dikkatli değerlendirmek gerekiyor. Başta David Samuel Margoliouth olmak üzere bazı Avrupalı müsteşrikler Rasûlullah’ın sahip olduğu bütün bilgilerini Bahîrâ’dan aldığı şeklinde iddialarda bulunmuşlardır. Bahîrâ ile karşılaşmanın Hz. Peygamber’in çocukluk döneminde 12-13 yaşlarındayken gerçekleştiği kabul edilse bile, vahyin başlamasına kadar yaklaşık 28-30 yıl gibi bir zaman geçmektedir. O dönemde çocuk yaşta olan bir insanın, yıllar sonra “Bana vahiy geldi” diyerek ortaya koyduğu bütün bilgileri 28-30 yıl boyunca zihninde taşıdığının makul bir iddia olamayacağı açıktır. Orada rivayetlerin yer aldığı kaynaklardaki bilgilerde de sakatlıklar vardır. Mesela Hz. Ebû Bekir’in de o sırada kervanda bulunduğunu belirtilirler ama bu da mümkün değildir. Bazı kaynaklarda Ebû Tâlib’in Hz. Peygamber’i Bilâl ile Mekke’ye geri gönderdiği ifade ediliyor. Fakat Bilâl’in o tarihte bu yolculukta bulunması veya o yaşta olması da mümkün değil. Bilal Rasûlullah’tan çok küçük olup belki o yaşlarda Bilâl daha hayatta bile değildi. Dolayısıyla bu tür yanlış bilgileri olduğu gibi aktarmak yerine kaynakları karşılaştırmak, kronolojik ve tarihî açıdan problemli olan noktaları ayıklamak gerekiyor.
Kitabınızı hem klasik dönemde hem de modern dönemde yazılmış siyerlerden ayıran bazı özellikler olduğu görülüyor. Bu konuda neler söylemek istersiniz?
İnşallah öyledir temennisinde bulunalım. Bu çalışmamın en temel özelliği vahyin ve tevhid inancının insanlara etkisini ortaya çıkaracak “mesajlar verici” olmasıdır. Rasûlullah’ın (sav) Mekke dönemindeki her bir tebliğinin bu temele dayandığını ve bugün aynı tebliğin nasıl yapılması gerektiği konusunda bize bir mesaj vermeye çalıştığını düşünüyorum. Mesela Hz. Ömer’in Müslüman olmasıyla ilgili olayı ele alırken, Rasûlullah, “Allah’ım, iki Ömer’den birisine hidayet nasip eyle” diye dua etmesindeki mesaj neydi? Hz. Ömer’e hidayetin nasip olması, onun Müslüman oluşuyla birlikte ortaya konan mesaj çok önemlidir. İslam’ın güçlü bir şahsiyetini kazanmasından sonra meydana gelen olayların taşıdığı mesajlar… Hz. Ömer Dârü’l-Erkam’a belinde kılıcıyla geldiğinde Rasûlullah’ın ona: “Ey Ömer, putlara, taşlara tapındığınız yetmedi mi? Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” diye sorması son derece önemli bir mesajdır.
Bunun yanında Rükâne ile Râsulullah’ın güreşmesi de dikkat çekici bir hadisedir. Rükâne, Rasûlullah’la yaptığı güreşi üç kez üst üste kaybediyor. Fakat burada asıl dikkat çekici olan, Rükâne’nin daha sonra güreş dolayısıyla koyunlarını kaybedip ağlaması ve “Ben şimdi hanımıma ne cevap vereceğim, hem güreşte kaybettim hem koyunlarım gitti” demesi üzerine Hz. Peygamber’in koyunlarını ona geri vermesi. Aslında burada Râsulullah’ın merhamet ve şefkat duygusunun öne çıktığını ve insanlara bir öğreti olduğunu görüyoruz.
Bu tür ayrıntılar, Rasûlullah’ın insanlarla ilişkisini ve olaylar karşısındaki tavrını, onun şefkatini, merhametini, ümmetine karşı olan duygusallığını anlamamız açısından son derece önemli mesajlar taşıyor. Yine diğer bir örnek daha zikredersek: Mesela Taif’ten dönerken dağlar meleğinin Cebrail ile gelip, “Ey Allah’ın Resulü! İstersen hemen Taif halkının üzerine dağları kapatalım ve onları yok edelim” dediğinde Rasûlullah’ın bunu kabul etmemesi çok önemli bir örnektir. “Hayır Yarabbi, onların neslinden birilerinin gelip lâ ilâhe illallah diyeceğini ümit ediyorum. Bundan dolayı helak olmalarını istemem.” buyurması bir mesajdır. Kendisine yapılan bütün eziyetlere, hakaretlere ve kötülüklere rağmen onların helak edilmesini istemiyor; gelecekte nesillerinden birilerinin İslam’a gireceğini ümit ediyor. Burada da Müslüman olmayanlara karşı iyilikte bulunarak onlara İslam’ı tebliğ etme mesajı yatmaktadır. Bu örnekleri daha da artırabiliriz. Bunların hepsi, Müslümanların İslam’ı insanlara ulaştırırken, gayrimüslimleri İslam’a davet ederken nasıl bir metot takip etmeleri gerektiğine dair önemli bilgiler ihtiva etmektedir.
Tabii ben kitabı tamamen tebliğe dayalı olarak bina etmedim. Bu konuda Ahmet Önkal’ın kitabı (Rasûlullah’ın İslâm’a Davet Metodu) yeterliydi zaten, benim onları tekrarlamam gerekmezdi. Allah rahmet eylesin, kendisi benim yakın arkadaşımdı. Şimdi bütün bunlara baktığımız zaman, “yorumlu siyer” derken, hemen hemen olayların her bir cümlesini bir yorum ile bitirmeye çalıştım ve mesaj verici olmasını istedim. Çünkü asıl mesele, Rasûlullah’ın hayatında ortaya çıkan uygulamaları günümüze nasıl aktarabileceğimizdir.
Siyer bugün hem akademik düzeyde hem de roman gibi edebi türlerde yazılabiliyor. Siyerin bu şekilde birbirinden farklı yazın türleriyle kaleme alınması hususunda ne düşünüyorsunuz?
Bence hepsi kendi muhteviyatı içerisinde kıymetlidir. Başta bahsettiğim kaynakları anlatırken de söylediğimiz gibi, bu kaynakların hepsi kendi içinde son derece önemlidir. Bazıları biraz daha spesifik konulara yönelmişlerdir. Mesela Gazavât-ı Rasûl diye sadece gazveleri, savaşları ele alan çalışmalar olduğu gibi Rasûlullah’ın şahsiyetini ele alan çalışmalar da var. Bunların hepsi farklı açılardan değerlendirilebilir. Bunun yanında, normal olarak yarı akademik mahiyette yazılmış eserler de var. Mesela Muhammed Hamidullah’ın İslâm Peygamberi adlı eseri önemli bir örnektir. Benim gençliğimde, hatta lise 1. sınıftayken okuduğum bir kitaptı. Tam anlamamıştım o zamanlarda ama daha sonraları tekrar tekrar okuduk. Hatta o kitabı bana gösteren ağabeyim olmuştu. İlk defa onun elinde gördüm kitabı, birinci cildiydi ve son derece dikkat çekiciydi. Ama ikinci ciltteki konular çok daha dikkat çekiciydi. İslam’da devlet yapısını anlatıyordu. Devlet yapısını, orduyu, kadıları, mahkemeleri ve diğer müesseseleri anlatmış olması açısından önemliydi.
Yarı akademik kitaplar bence daha faydalıdır diye düşünüyorum. Akademik çalışmalar çok dar konuları ele aldıkları için, onlar daha çok o konuyla ilgili yöntem ve ayrıntı açısından önemlidir. Ama bir de Rasûlullah’ı bir roman kahramanı olarak anlatan çalışmalar var. Mesela Necip Fazıl’ın Çöle İnen Nur eseri. Benim çok sevdiğim ve gerçekten zevkle okuduğum kitaplardan bir tanesiydi. Rasûlullah’ı bize daha çok sevdirmiştir. Allah Üstat Necip Fazıl’a rahmet eylesin. Bunun yanında muhtasar ve kısa olmasına rağmen Mehmet Zekai Konrapa’nın Peygamberimizin Hayatı kitabı. Biz bunu daha ortaokulda İmam Hatip’te ders kitabı olarak okuduğumuz için üzerimizde bir etkisi vardı. Çok güzel bir kitaptır. Siyeri ben bu kitabı okumakla sevmeye başladım. Hatta belki de daha sonraki eğitim hayatıma, siyer ve tarih alanında çalışmaya beni teşvik eden ilk çalışma olabilir. Ali Himmet Berki’nin Hâtemü’l-Enbiyâ Hazreti Muhammed ve Hayatı isimli çalışması da yine gayet güzel bir kitaptır. Yine beni en çok etkileyen bu tür kitaplar dışında kaynaklar bakımından İbn Sad’ın Tabakat’ıdır.
Bu alanda sayabileceğimiz çok eser daha var ama dediğim gibi mesela Rasûlullah döneminde belirli konuları ele alan çalışmalar da var. Bunlar da oldukça değerlidir. Mesela sanat ve ticaret hayatını anlatan doktora tezi mahiyetinde bir çalışma yapıldı. Azerbaycanlı bir hanım arkadaşımız, Elnure Azizova, doktorada bu konuyu çalıştı. Tezi de Meridyen Derneği tarafından 2009 yılında birincilik ödülüne layık görüldü. Onun çalışması benim şu yüzden dikkatimi çekmişti: Ben siyer alanında Konya Yüksek İslam Enstitüsü’nde asistanlık görevine başladığım zaman benim tez konum buydu. Yani bu Konya Yüksek İslam Enstitüsü’ndeyken aldığım bir tez konusuydu. İstanbul Edebiyat Fakültesi’ne geldiğimde konum değişti. Çünkü burada İslam tarihi bölümü yoktu. Hatta rahmetli Nebi Bozkurt benim sınıf arkadaşımdı, ona bu konuyu çalışmasını tavsiye ettim. Kısmen çalıştı fakat Elnure Azizova daha sonra çok güzel çalıştı bunu. Dolayısıyla siyer konusunda yapılan farklı türlerde de olsa her bir çalışma kıymetlidir, önemlidir.
Bugün yeni siyerler yazılmalı mı sizce?
Bence yazılmalı, zaten yazılacaktır da. Önceki dönemlerde yapılan çalışmaları görüp tanıyıp onlar üzerine bir basamak daha ekleyerek, yapılmamış bir şeyi yapmak gerekir. Şimdi bu söyleyeceğim tevazuyu aşar mı bilmiyorum ama bu çalışmam tarzında bir siyer kitabı yazılmamıştır. Bunu mutlaka aşması gerekenlerin olduğunu da ben önsözde ifade ettim. Bizden sonra gelecek neslin bunu bir basamak olarak kabul edip bunun üzerine yeni eserler inşa etmeleri gerektiğini düşünüyorum. Bizden sonra gelecek nesil belki çok daha güzel şeyler yapacak, yapması da lazım. Ama yaparken dikkat etmesi gereken şey şudur: Rasûlullah’ın mesajlarını insanlara taşıyan bir edayla, bir yorumla yazılması gerektiğine inanıyorum ve bunu tavsiye ediyorum.
Önümüzdeki dönemde Râsulullah’la ilgili masanızda başka çalışmalar var mı hocam?
Bu siyer çalışmasından hemen sonra Kur’an-ı Kerim Işığında Risalet’in Tarihi’ni ve üç cilt tutan hatıralarımı yazdım (Hatıralarla İslâmi Mücadelede: Dikenli Yolda Yürümek). Daha önce yapmış olduğum bir çalışmam vardı: Müslüman Kimliği İnşa Eden Kavramlar. Şimdi bitirmek üzere olduğum bir çalışmam var: Müslüman Kimliği Zedeleyen Kavramlar. Bir Müslümanın yapması gerekenler birinci kitapta, yapmaması gerekenleri ikinci kitapta ele almış olduk. Bundan sonrası için ise Rasûlullah (sav) döneminden başlayarak bu tarafa doğru gelmek suretiyle bir kültür tarihi çıkarabilir miyim diye düşünüyorum, zihnimde hep bu var. Bir medeniyet ve hars tarihi çıkabilir mi? Bunu düşünüyorum. Bir de benim ilk kitabım biliyorsunuz İslâmi Devlet Düzeni’dir. Onu yeniden ihya etmek istiyorum. Emevîler tarihini yazdım, bitirdim; yayınlanmayı bekliyor. Yayınlansın mı, yayınlanmasın mı? Ona artık Muhammed Hoca (Muhammed Hamidullah Ağırakça) karar verecek. Zihnimde epey şeyler var yani.
Allah vaktinizi bereketlendirsin hocam. Kıymet verip vakit ayırdığınız için çok teşekkür ederiz.
Ben teşekkür ederim.
