Kutlu Hayatın İzinde adını taşıyan siyer çalışması büyük bir ilgi ve takdirle karşılanan Prof. Dr. Ahmet Özel ile kitabının yazım serüvenini, siyer literatüründeki yerini, Batılı kaynakların Hz. Peygamber’e karşı yaklaşımlarını ve siyerin hayatımızdaki karşılığını konuştuk.
Hocam, asıl alanınız İslam hukuku olmasına ve mevcutta geniş bir siyer külliyatı bulunmasına karşın kapsamlı bir siyer çalışmasına imza attınız. Sizi bu çalışmaya yönlendiren saikler nelerdi?
Aslında benim siyerle alakam talebelik yıllarıma kadar uzanıyor. Erzurum İmam Hatip Okulu’nu 1972’de bitirdikten sonra, o günün şartlarında herkeste olduğu gibi benim de aklımda tıp, hukuk, siyasal bilgiler gibi bölümler vardı. Fakat biz İmam Hatip mezunu olduğumuz için üniversite imtihanlarına giremiyorduk; mezun olduktan sonra mutlaka bir lise diploması almamız gerekiyordu. Fark dersleri vardı ve bu dersleri mezun olduğumuz yıl verdik. Ertesi yıl üniversite imtihanına girecektik fakat o yıl boşa gitmesin diye ben Yüksek İslam Enstitüsü’nün sınavlarına girdim. Erzurum Yüksek İslam Enstitüsü’nü kazandım. Okula kayıt sürecinde, Erzurum Atatürk Üniversitesi Rektörü Kemal Bıyıkoğlu vardı, Allah ondan razı olsun; işte Kemal Bıyıkoğlu, o yıl üniversite sınavlarına alınmayan bütün meslek okullarından -İmam Hatip, Ticaret Lisesi, diğer mesleki liseler vesaire- dereceyle mezun olan talebeler için ayrıca sınav düzenledi. Üniversite merkezi sınavlarından sonra özel bir sınav yaptı yani. Biz de dereceye girdiğimiz için bu sınava girdik. İslami ilimleri kazanınca artık ben tıptan, hukuktan vs. vazgeçtim. Orada İslam Hukuku bölümünde okudum.
Bu arada, Hatice Babacan olayını biliyorsunuz; 1968’de, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde derslere başörtülü olarak girdiği için okuldan atılmıştı. O dönemde hiçbir üniversite başörtülü öğrenci kabul etmiyordu. İlk defa başörtülü öğrenci kabul eden okul yine Erzurum Üniversitesi’dir ve oranın ilk başörtülü talebesi de benim eşimdir.
Biz Erzurum’da İslami İlimler’de okurken rahmetli Muhammed Hamidullah Hoca İstanbul Edebiyat Fakültesi’ndeki İslam Tetkikleri Enstitüsü’nde ders verirdi. Bizim fakülte açılınca ilkbaharda bize de geliyordu. Hocanın o yıllarda kendi eserlerinde de kaynak olarak kullandığı Faslı âlim Abdülhay el-Kettânî’nin et-Terâtîbü'l-İdâriyye: Nizâmü'l-Hükûmeti’n-Nebeviyye adlı bir kitabı vardı. Bu kitap, Hz. Peygamber’in on yıllık Medine dönemini anlatıyor. Siyasi, hukuki, ticari hayatı; günlük hayatı, sosyal hayatı, eğitim ve öğretimi… Kırk ambar gibi bir kitap. Mesela hanımların kuaförü var mıydı yok muydu? Ekmek nasıl pişerdi? En uzun boylu sahabî kimdi? En kısa boylu sahabî kimdi? Tuhaf bir kitap yani. Hocamız zaman zaman ona atıfta bulunurdu. Bizim hocalardan da Yusuf Ziya Kavakçı, Hamidullah Hoca’nın tercümanlığını yapanlardan biriydi. O, derste bize özellikle bu kitaptan ve kitabın öneminden bahsetmişti. Ben fakülteyi bitirdiğim yıl, 1977’de, Ankara’ya atama işleri için Diyanet’e uğramıştım. Sonrasında Hacı Bayram Veli Camii’ne gittim; orada kitapçılar vardı. Bir kitapçıda buldum o kitabı. Arapça iki ciltti kitap. Aldım. Daha sonra onu tercüme etmeye karar verdim. 1985 yılında İSAM’da çalışmaya başlayınca aynı zamanda o kitabın da tercümesine başladım. Özellikle akşamları, tatillerde, hafta sonları kitabı tercüme etmeye başladım. Tercümesi yedi yıl sürdü. İz Yayıncılık henüz yeni kurulmuştu, talip oldular ve 1990 yılında kitap yayınlandı (Hz. Peygamber’in Yönetimi).
Ben bu süreçte o kitabın kaynaklarıyla epey uğraştım. Baskısı çok kötüydü çünkü, birçok hata vardı. Hep alıntı olduğu için hadis, tefsir, fıkıh, tasavvuf kitaplarından... Hz. Peygamber dönemini birçok yönden ele alan geniş bir kitaptı. Dolayısıyla ben, doğru bir tercüme olabilmesi için sık sık kaynaklarına başvurmak durumunda kalıyordum. Timaş Yayınları’ndan çıkan hatıratımda da (Suyun Üstünde Kalanlar: Taşlıçay’dan İSAM’a) “Bir Tercüme Hikâyesi” başlığı altında bunu anlattım. Bu kitabın yakın zamanda Arapça versiyonunu da neşre hazırladım, inşallah o da yayınlanır. Dolayısıyla benim siyerle alakam bu kitapla başladı. Daha sonra bir taraftan da İSAM’da çalışmaya başlamıştım ve ansiklopedinin bütün işleriyle ilgileniyordum. Maddelerin tespitinden siparişine, matbaada basımına kadar bütün süreçleri takip ediyordum. Dolayısıyla bütün ilim heyetinin maddeleri gibi siyer maddeleri de çeşitli aşamalarda defalarca benim elimden geçti. Siyerle alakam bir de bu şekilde kendiliğinden oluştu. Ayrıca şu da var: İlim adamı arkadaşlarla sohbetlerimizde bu siyer konusu hep gündeme gelirdi: “Hz. Peygamber’i nasıl anlayalım, çağımızın insanlarına nasıl anlatalım?” diye konuşur, tartışırdık. Bir de benim mevcut siyer literatüründeki yaklaşıma itirazlarım vardı.
Ne tür itirazlardı bunlar?
Bizim ilk siyer kitapları ve daha sonra Ortaçağ boyunca oluşan siyer literatüründe, ki bu sadece İslam dünyasında da değil bütün dini geleneklerde olan bir şey; sevdikleri, inandıkları, tâbi oldukları insanları yüceltme, birbirleriyle yarıştırma var. Bu hava bizim literatürümüze de yansıyor. Özellikle fetihler sonrası Müslüman toplumlar diğer din mensuplarıyla karşı karşıya gelince, aynı şehirde, aynı köyde, aynı sokakta yaşayınca bir rekabet ortaya çıkıyor. Dolayısıyla Hz. Peygamber’e inanmanın ötesinde O’nu sevme ve O’nu yüceltme fikriyle, düşüncesiyle veya motivasyonuyla Hz. Peygamber’le ilgili anlatıya hep bir olağanüstülük hâkim olmaya başlıyor. Bu arada bir şey daha oluyor, uydurma rivayetler devreye giriyor. O günün insanları için bunlar normaldi belki de. Zaman zaman bazı büyük âlimlerden bu tür uydurma rivayetleri eleştirenler oldu ama genel olarak bunlara fazla ses çıkarılmadı. Özellikle vaaz ve nasihatle ilgili şeyler söz konusu olduğunda hadislerin naklinde, zayıf rivayetler yanında neredeyse asılsız rivayetlere bile göz yumulur hâle geldi. Dolayısıyla bu tür hususlar geçmiş dönemlerde çok eleştirilmedi. Ve böyle bir siyer literatürü oluşageldi.
Ne zamana kadar sürdü bu yaklaşım?
Batılılaşma hareketine kadar. Batı düşüncesi, batılı hayat tarzı, rasyonalizm vesaire derken hem İslam toplumları üzerinde bir baskı oluştu hem onun tesiriyle Müslümanlar arasında bir dönüşüm ortaya çıktı. Hem İslam dünyasından hem Batı’dan bazı müellifler arasında bu kez de tam tersi bir şekilde Hz. Peygamber’i manevi olandan soyutlamak, onu sıradan bir insan gibi tasvir etmek şeklinde bir yaklaşım ortaya çıktı. Aralarında en insaflısı, O’nu “büyük bir kumandan” olarak tanımlıyordu. Allah’la ilişkisi, peygamberlik sürecinde vahiyle ilişkisi, Kur’an’la Hz. Peygamber arasındaki dinamik ilişki, bunların hayatla ilişkisi hep göz ardı edildi. Dolayısıyla bir uçtan öbür uca bir savrulma söz konusu oldu.
Bu iki uç arasında bir anlatım mümkün değil mi?
Orta yolu bularak mümkün. İslam’ın vasat bir din olması, Müslümanların vasat ümmet olması, hepsi bununla alakalı. Kur’an’ı Kerim’de de önceki din mensupları hep aşırıya gittikleri için tenkit edilmiştir. Hz. Peygamber de kendi hayatında bu tür aşırılıklara büyük itina göstermiştir. Bu tür aşırılıklardan korunulması gerektiği hususunda çeşitli vesilelerle ikazlarda bulunmuştur. “Nasıl ki sizden önceki peygamberlerin ümmetleri onları yücelttiler siz de sakın beni öyle yüceltmeyin!” diye ikazlarda bulunmuştur. Bununla ilgili bir iki örnek de var. Mesela bir gün bir grup insan sohbet ediyorlar. Hz. Peygamber de bu sohbet edenlerin yanına yaklaşıyor; sohbeti yapan adam “Allah'ın resulü ve kulu” diye bir ifade kullanıyor. Hz. Peygamber hemen müdahale ediyor. “Hayır” diyor, “Allah’ın kulu ve Rasûlü de”. Yine bir başka örnek: “Kim Allah’a ve Rasûlü’ne itaat ederse, Allah onları doğru yolla eriştirir; kim de bu ikisine isyan ederse onları da saptırır.” İkisine diyor burada, zamir kullanıyor. Zamirler biliyorsunuz ikili, üçlü, çoğul, eşit seviyede varlıkları ifade eder. Hemen orada müdahale ediyor: “Sen ne kötü bir hatipsin! Bu ikisi demeyeceksin, yine daha önce söylediğin gibi ‘kim Allah’a ve Rasûlü’ne isyan ederse’ diyeceksin.” diyor. Bu hassasiyetleri göz önüne almamız lazım. Bu hassasiyetlere sahip peygamberi ne uçuracaksın ne de sıradan bir insan seviyesine indireceksin, orta yolu bulacaksın. Nitekim Allah Rasûlü de bir beşerdir; ancak diğer insanlar arasında yakutun taşlar arasındaki yeri neyse, O’nun da insanlar arasındaki yeri öyledir. O, Allah’ın hitabına mazhar olmuş, mesajını insanlara iletmek üzere seçilmiş ve insanın ulaşabileceği en yüksek mertebeye erişmiştir. Günümüzde bir kesim O’nu olağanüstü özelliklerle donatarak beşerî yönünden uzaklaştırırken, diğer bir kesim yalnızca Allah’ın mesajını ileten bir elçi olarak görmektedir. Ben bu iki aşırılıktan da kaçınarak Kur’an’ın ölçülerini esas alan, dengeli ve doğru bir peygamber portresi ortaya koymaya çalıştım bu kitapta.
Kitabın yazım sürecinden biraz bahsedebilir misiniz? Ne kadar sürede tamamladınız ve nasıl bir çalışma takvimi izlediniz?
Başta da söylediğim gibi, Kettânî’nin eserinin tercümesi vesilesiyle edindiğim birikimin ardından, Hz. Peygamber’in devlet adamlığı yönünü ele alan bir kitap kaleme aldım. Hazreti Peygamber’in Örnekliğinde Siyaset ve İş Hayatı adıyla yayımlanan bu çalışma, daha sonra Küre Yayınları tarafından Yönetici Peygamber Hazreti Muhammed adıyla yeniden neşredildi. Bu çalışmada Hz. Peygamber’in özellikle siyasi yönünü ve bir devlet adamı olarak portresini ele almıştım. Dolayısıyla bu altyapı bende zaten vardı. Fakat fiilen söylemek gerekirse, malzeme toplama ve yazım süreci toplamda üç yıl sürdü.
Çalışmanızda klasik siyer kaynaklarının yanı sıra modern kaynaklardan da yoğun biçimde yararlandığınızı görüyoruz. Klasik siyer kaynakları ile modern dönem hadis kaynaklarını harmanlarken nasıl bir yöntem uyguladınız?
KURAMER’in bir kitap sitesi var biliyorsunuz. Binlerce kitap oraya yüklenmiş durumda; onları indirip okuyabiliyorsunuz. Ben de bu imkândan yararlandım. İlk siyerden son siyere kadar, İbn İshak’tan, İbn Hişâm’dan başlayarak yaklaşık 30 kadar klasik kaynağı tek tek inceledim. Bunlar toplamda 150 cildin üzerindedir. Bu 150 cildin tamamına sayfa sayfa baktım ve konularına göre bilgileri fişledim. Yaklaşık 1.200 fiş çıktı. Eskiden fiş tutardık biz de şimdi Word sayfası diyelim. Bu fişlerden kimi dört sayfa, kimi on sayfa, kimi ise otuz, kırk sayfa, hatta yüz sayfa tutan konular oldu. Mesela Hendek Savaşı, Hayber, Mekke’nin Fethi gibi konularla ilgili topladığım bilgiler kırk, elli, hatta yüz sayfaya ulaştı. Daha sonra bir plan hazırladım ve bu plan çerçevesinde fişleri okuyup yazmaya başladım. Bu süreçte, elde ettiğim bilgileri test etmek ve çeşitli yönlerden desteklemek için yeniden kaynaklara başvurdum. Hem KURAMER’in sitesindeki kaynaklara hem de Şâmile’deki kaynaklara baktım. Bu kaynaklardan yararlanarak bilgileri kontrol ettim. Böylece ana metin ortaya çıktı. Bununla birlikte, bugün de gündeme gelen çeşitli konularla ilgili modern kaynaklarda neler söylendiğine de baktım. Bu konularda yazılan güncel makaleleri ve kitapları inceledim. Zannediyorum, modern kaynaklar bağlamında elli civarında kitap ve yine elli civarında makale kullandım.
Hz. Peygamber’in hayatıyla yahut İslam’la ilgili maksatlı olarak gündeme getirilen konularla çok sık karşılaşıyoruz. Bu tür konuların yazımında özel bir hassasiyetiniz oldu mu?
Evet, doğru. Mesela Hazreti Peygamber’in ilk dönemlerini anlatırken namaz ve abdest meselesi gündeme geliyor. Namaz ne zaman farz kılınmış, kaç rekât kılınmış, nasıl kılınmış, vakitler nasıl belirlenmiş, abdest nasıl alınmış? Bugün bile abdestle ilgili ayet gündeme getiriliyor; çıplak ayak üzerine mesh edilmesi gibi birtakım abuk sabuk iddialar ortaya atılıyor. Ben de bunlara cevap olması için ilgili konularda bir iki sayfalık bilgiler ekledim. Yine Miraç hadisesi, Hz. Peygamber’in çocukluğundaki Rahip Bahîra meselesi gibi konuların esasının ne olduğu üzerinde durdum. Yine Hz. Peygamber’in Hz. Âişe ile evliliği, diğer evlilikleri, kölelik ve cariyelik gibi konularda ayrı bölümler yazdım. Bu konularda bilen bilmeyen herkes konuşuyor ne yazık ki. Dolayısıyla bu tür güncel hususlarda okurun, en azından ilk planda bilgi edinebileceği ve konuyu anlayabileceği düzeyde bir bilgiyi ilgili bölümlere ekledim.
Burada hukukçu kimliğiniz devreye girmiş gibi görünüyor. Meselelere bu perspektifle yaklaşmak bir fark oluşturuyor mu?
Hukukçuluktan ziyade ansiklopedicilik devreye giriyor. Ben otuz küsur yılı ansiklopedinin bütün maddeleriyle uğraşarak geçirdim. Dolayısıyla onun bana verdiği bir bakış açısı var. Konulara hakimiyet, geniş bir açıdan bakabilme, bilgileri sıralama, lüzumlu bilginin hangisi olup olmadığına karar verme gibi. Dolayısıyla burada edindiğim tecrübeyi bu kitapta da kullandım. Tabii ki burada yer alan tartışmalara cevap ararken dini açıdan, hukuki açıdan birtakım şeyler söz konusu oluyor. Onlara bu çerçevede cevap vermeye de gayret ettim. Mesela ben bu kitapta hiç dipnot göstermedim hem kitabın hacmini artırır hem de okuyucuyu yorar diye. Ona rağmen hacmi epey büyük oldu. Olayların birbiriyle ilişkisini metin içindeki atıflarla kurmaya çalıştım ve bunu ansiklopedideki tecrübemden faydalanarak yaptım. Kitabın satışı sonrasında okuyucu yorumlarını takip etmeye çalıştım ve şunu gördüm: Okurlar, ilk başta bunu yadırgadıklarını fakat daha sonra, kitabı okudukça o atıfların çok önemli olduğunu söylediler. Bir bölümü okuyorsunuz, diyelim ki üç yıl önce bir olay oluyor, “bunun için dön şuraya bak” diyorum. Veya ileride onunla ilgili bir mesele gelecekse “şurada bunu daha ayrıntılı anlattım” diye oraya işaret ediyorum.
Geniş bir kaynak grubunuz var gördüğümüz kadarıyla. Siyer yazımında Batılı yazarların çalışmalarının kaynak olarak kullanılması hususunda ne düşünüyorsunuz?
Hz. Peygamber hakkında yabancı kaynaklarda neler söylendiğinin de önemli olduğunu düşünüyorum. Bu çalışmada da önceki çalışmalarımda da Batılı kaynakları kullandım, kullanıyorum. Yalnız burada dikkat çekmek istediğim bir husus var: Kur’an-ı Kerim’i okumak ve anlamak isteyen bir insan, eğer samimi değilse, art niyet taşıyorsa Kur’an-ı Kerim kendi sırrını ona açmaz. Bazı ayetlerde Cenâb-ı Hak buna işaret eder: “Onlardan seni (Kur’an okurken) dinleyenler de vardır. Fakat onu anlamalarına engel olmak için kalplerinin üstüne örtüler çektik, kulaklarına da ağırlık verdik.” (En’am, 25); “Allah, onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir ve gözlerinin üzerine de perde çekmiştir.” (Bakara, 7)
Yani samimi olmayan bir insanın Kur’an’ı anlamasına Kur’an’ın, hâşâ ne ihtiyacı vardır ne de Kur’an buna müsaade eder. Hz. Peygamber de böyledir. Bir insan, O’nun kim olduğunu, ne yaptığını anlamak ve öğrenmek amacıyla, samimi bir şekilde hayatına yönelirse O’nu anlar. Cenâb-ı Hak, Kur’an’da olduğu gibi, Hz. Peygamber’i anlamayı da ona nasip eder. Hz. Peygamber’in açığını, gediğini bulmak, O’nu nereden eleştirebileceğini görmek amacıyla hareket edenlerin hiçbiri Kur’an-ı Kerim’i de Hz. Peygamber’i de gerçekten anlayamaz. Bunun örneklerini kitapta yer yer verdim. Mesela bazı Batılı yazarlardan insaf sahibi olanlar netice itibarıyla O’nun peygamber olduğuna inanmıyor ama “hiç değilse iyi bir komutandı” diyor. Art niyetli olanlarsa Hz. Peygamber’i hiç anlamıyor. Mesela şöyle bir iddiaları var, kitapta bundan da bahsettim: “Mekke döneminde iyi bir vaizdi, tıpkı diğer peygamberler gibi. İnsanlara Allah’ı, doğruluğu ve iyiliği anlatıyordu. Fakat Medine dönemine gelince, güç ve otorite elde edince krallık yapmaya, siyaseti kullanmaya başladı. Diğer devlet başkanlarıyla denk bir konum elde edince bu konumunu kullanmaya başladı, değişti.”
Ama bazıları da var ki -mesela Reginald Bosworth Smith- Hz. Peygamber’i samimiyetle okuduğunu düşünüyorum. Allah’ın da ona bu gerçeği fark etme imkânı verdiğini düşünüyorum. Smith diyor ki: Asıl şaşırtıcı olan Hz. Muhammed’in Mekke ve Medine dönemlerinde değişmiş olması değil, şartlar bu kadar değişmesine rağmen neden özün o kadar sabit kaldığıdır. Çobanlık yaparken, insanlara dini tavsiye ederken ne kadar mütevazı, gururdan ve kibirden uzak biriyse, Medine döneminde o günün imparatorlarıyla denk bir konum kazanmış olmasına rağmen aynı tevazuyu devam ettirdiğini söylüyor. Dış şartların bu kadar değişmesine rağmen özün sabit kaldığı ikinci bir örnek gösteremezsiniz, diyor. Bakın, o da okumuş ama bence samimi olduğu için Cenâb-ı Hak bunu fark etmesine imkân tanımış.
Benzer bir örnek daha var: E. W. F. Tomlin. Ondan Yönetici Peygamber kitabında bahsetmiştim. Bazı Batılı yazarlar Hz. Peygamber’i hasta olarak nitelendiriyor, hatta hâşâ, saralı olduğunu ileri sürüyorlar. Buna karşılık şöyle diyor: “Onu en hafifinden bir illüzyonun kurbanı olarak görenlerin, tarihin daha sonraki akışının tutarlı bir izahını yapmakta güçlükle karşılaşacaklarını, rasyonalizmin de sebebi/amacı küçük görmekle kendi kendisini vakıayı açıklayamaz hale getireceğini ve nihayet tabiatçılığın omuzlarına taşıyamayacağı bir yük bindirmektense tabiatüstü bir müdahale imkânını kabul etmenin daha akılcı olmasa bile daha akıllıcadır.” Eğer Hz. Peygamber’i böyle bir şekilde tanımlayacaksanız, O’nun ardından gelen tarihin akışını, gelişimini nasıl açıklayacaksınız? Böyle bir insanın yetiştirdiği kişiler, O’nun vefatından sonra dünyanın gidişatını etkiliyor. Bu dönüşümü akılla da izah edemezsiniz, diyor. Mutlaka tabiatüstü bir müdahalenin varlığını kabul etmek zorundasınız, diyor. Bakın, bu da Batılı bir yazar, bu da okumuş. Yine bunun da niyeti sağlam olduğu için Cenâb-ı Hakk’ın ona bu hikmeti fark ettirdiğini düşünüyorum. Dolayısıyla Hz. Peygamber yalnızca başarılı bir devlet adamı yahut sıradan bir devlet adamı olarak gösterilemez. O’nun başarısının ardında Allah’ın yardımı ve yönlendirmesi vardır. Cenâb-ı Hak, Hz. Peygamber’e, “Sen rabbinin hükmünü sabırla bekle, kuşkusuz sen bizim gözetim ve korumamız altındasın. Her kalktığında rabbini hamd ile tesbih et.” (Tur, 48) buyuruyor.
Bugün klasik usullerin yanında edebi türde de siyer yazılıyor. Siyerin bu şekilde kaleme alınması hususunda ne düşünüyorsunuz?
Ben, Hz. Peygamber’in hayatının hikâyeye ve romana konu edilmesinin mümkün olmadığını düşünüyorum. Hz. Peygamber’in hayatını kurguya dönüştüremezsiniz. O’nu olduğu gibi, neyse o şekilde yazmamız gerekir. Kurguya girdiğinizde uydurma devreye girer; Hz. Peygamber’e söylemediği sözleri, düşünmediği şeyleri isnat etmiş olursunuz. Mesela ben bu kitabı hazırlarken modern dönemde yazılmış bazı siyer kaynaklarını okumak istedim. Birkaçını satın alıp okumaya başladım ancak devam edemedim. Çünkü bir kısmının üslubu çok sorunluydu. Bir akademisyen yazmış ama okuyamıyorsunuz. Bir başkasına baktım, üstelik çok tutulan, sevilen bir siyer kitabı. Daha ilk sayfalarda birkaç bilgi hatası görünce bıraktım. Bir diğerine baktım, hikâyemsi, romansı bir anlatım var. Mesela orada “Hz. Peygamber Hira’dan inerken şöyle şöyle düşünüyordu” diyor. Düşündüğünü nereden biliyorsun, yanında mıydın, o mu söyledi? Sonuçta roman dediğiniz şey bir kurgu. Yazar orada bir şeyler uyduruyor, edebiyat yapıyor. Ama insanlar bunları okuyor. Belki o tür bir siyer kitabı benimkinden çok çok daha fazla satılıyordur, bilemiyorum.
Doğrudan Hz. Peygamber’in kendisini değil de etrafındaki kişileri, yaşadığı çevreyi kurguya konu etmek mümkün müdür, o konuda bir şey söyleyemem. Fakat ben şahsen bu işi doğru bulmuyorum. Hatta daha önce bu konuyla ilgili, Meridyen Derneği olarak Hz. Peygamber’in hayatı romana konu olur mu, edebiyata konu olur mu sorularını ele alan bir sempozyum düzenlemiştiniz. Sempozyumda sunulan bildirileri ben daha sonra tekrar okudum. Hatırladığım kadarıyla bu konuda olumlu görüş bildiren kimse olmamıştı.
Çalışmanızın başında, “Zayıf yahut uydurma olduğu ileri sürülen ayrıntılar ve rivayetlerle bunlara ilişkin eleştiriler üzerinde -çok sınırlı bazı durumlar dışında- durulmamıştır” diyorsunuz. Bu hususta nasıl bir yol izlediniz?
Hz. Peygamber’in hayatını, sıhhatinde tartışma bulunmayan ve genel kabul görmüş bilgilerden hareketle yazdım. Yeri geldikçe tartışmalı konulara ve farklı rivayetlere de işaret ederek bu konuları ele aldım; kimin ne söylediğini aktardım ki okuyucu ilgili meselede nelerin zikredildiğini bilsin ve kararı kendisi versin. Farklı rivayetlerin bulunduğu meselelerde ise hangi naklin zayıf olduğunu, kimler tarafından savunulup eleştirildiğini de belirttim. İsim detaylarına çok fazla girmedim, yalnızca görüşleri nakletmeyi tercih ettim. Dolayısıyla çalışmanın ana noktaları ve temel omurgası, ortak kabul görmüş ve sıhhatinden şüphe edilmeyen rivayetlere dayanıyor. Rahat okunması için de kuru bir akademik dilden uzak durdum. Fakat bilgilerin sağlamlığı, test edilmesi bakımından akademik bir ton var. Ayrıca, diğer eserlerimde de olduğu gibi, akıcı bir üslubum var. Bu yüzden belki bir roman değil ama okunuşunda bir roman tatlılığı, rahatlığı, kolaylığı olduğunu düşünüyorum. Okuyanlardan da bu yönde olumlu tepkiler aldım.
Okurların yorumlarından bahseder misiniz biraz?
Kitap çıktıktan sonra oldukça olumlu geri dönüşler aldım. Çeşitli kişi ve grupların belirli aralıklarla bir araya gelerek kitabı okuduklarını duydum. Mesela şimdi ABD’de doktora yapan Marmara İlahiyat Fakültesi’nden talebem Münevver Gülçe ve on beş kadar arkadaşı şubat ayında Zoom üzerinden başladıkları okumayı ağustos ayında bitirdiler. Aynı şekilde İSAM’dan çalışma arkadaşımız, Şehir Üniversitesi rektörlüğü de yapan Cengiz Kallek ile Boğaziçi Üniversitesi’nden bir grup arkadaşı (Mehmet Köse, Mustafa Büyükabacı, Murat Ülker, Erhan Erken’in de aralarında bulunduğu) temmuz ayından beri her pazartesi bir araya gelip bu kitabı okuyorlar. Yine başka bir hanım grubu aynı şekilde okudu, bitirdi. Bazılarının ilk ve son okuma toplantılarına ben de katıldım. Onlardan, “şimdiye kadar böyle bir siyer yazılmadı”, hatta “bundan sonra siyer yazmaya gerek yok” diyenler de oldu. Gelinim Hacer’in annesi Fatma Bayram Hanımefendi de kitap çıktığından beri hem okutuyor hem çeşitli vesilelerle tavsiye ediyor, sağ olsun.
R. Garaudy olmak üzere Batı’dan ve Doğu’dan çok sayıda düşünür ve âlimin eserini Türkçeye kazandıran değerli yazar ve mütercim Cemal Aydın Bey, okumaya başladığı kitapla ilgili olarak birkaç kez mesaj gönderdi. [1] Diyanet İşleri Başkanlığı Özel Kalem Şefliği, Özlük İşleri Müdür Yardımcılığı, Derleme, Yayın ve Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü, Başkanlık müfettişliği, Din Hizmetleri Daire Başkanlığı, Riyad Büyükelçiliği Din Hizmetleri Müşavirliği, Diyanet İşleri Başkan Yardımcılığı (1992-2001) gibi görevleri yanında uzun süre Türkiye Diyanet Vakfı Mütevelli Heyeti üyeliği yapan Sami Uslu Bey de yine kitapla ilgili tebriklerini ve düşüncelerini iletti. [2]
Kitabın ismine nasıl karar verdiniz, tercihte sizi zorlayan bir şey oldu mu?
Kitaba Kutlu Hayatın İzinde ismini vermekteki amacım, bu hayatın kuru kuruya bir hayat olarak okunması değil; okuyucunun o hayatı anlayıp izinden gitmesine, onu yaşamasına vesile olmak. Yani bu, öyle kuru bir hayat değil; arkasından gideceksin, onun izinden yürüyeceksin. Okuyucu kitabı bitirdikten sonra onun etkisinde kalmalı, hayatında bir değişiklik olmalı. Alt başlıkta “Yeni Siyer” ifadesini kullanmamın nedeni de bu kitabın söyleşinin başında işaret ettiğimiz iki aşırı uçta, iki ayrı bakış açısıyla yazılmış mevcut siyerlerden farklı olduğunu göstermek içindir. Kitabın kapsamlı olması, belki başka bir siyere ihtiyaç duyurmayacak geniş bir muhtevaya sahip olması da okuyucular tarafından dile getirilen olumlu özelliklerden biridir. İSAM bahçesinde arkadaşlarla bu konu hakkında konuşurken bazen “aslında kitabın adını ‘Yeni Siyer’ değil de ‘Son Siyer’ koyacaktım” diye takılıyorum, gülüşüyoruz.
Okuduğunuz ve etkilendiğiniz ilk siyer hangisiydi?
Ben İmam Hatip ikinci sınıftayken takdirname almıştım. Aslında bütün sınıfları takdirnameyle geçtim de… İşte o zaman bana Necip Fazıl’ın O Ki O Yüzden Varız kitabını hediye etmişlerdi. O kitap daha sonra Çöle İnen Nur adıyla yeniden yayımlandı. Dolayısıyla ilk okuduğum siyer odur.
Hocam, son olarak, siyer bugün bize ne söyler?
Hz. Peygamber’in hayatını anlamadan tam manasıyla insan olamayız. Niçin? Çünkü Cenâb-ı Hakk’ın insan türüne bahşettiği imkânlar içinde, başta akıl olmak üzere, tüm bu kabiliyetleri kullanarak varılabilecek, insan olmayı gerçekleştirebilen en ileri nokta O’dur. Hiç kimse insan olma noktasında Hz. Peygamber’i geçemez. Cenâb-ı Hak bizi niçin yaratmış? İnsan olmamız için. Bize verilen bu kabiliyetler çerçevesinde insan olmayı varılabilecek en ileri seviyeye ulaştıralım diye yaratmış. İşte O, bunu başarmış. Örnek insan olması bu anlamdadır. Kur'an-ı Kerim’de ne buyruluyor? “Şüphesiz Allah’ın Rasûlü’nde sizin için güzel bir örnek vardır.” (Ahzâb, 21) O’nu bize örnek gösteriyor. Dolayısıyla örnek insanın kim olduğunu, nasıl olduğunu nereden bileceğiz? Bu yüzden siyeri okumamız, bilmemiz gerekiyor. Bunu başka bir yerden öğrenemezsiniz. Mesela hadis külliyatından bu kısmen çıkar ama kronolojik olarak gün gün takip edemezsiniz. Ben siyerin iyi anlaşılması için kitabın giriş bölümünde Arap Yarımadası’ndaki siyasi, sosyal, ekonomik, kültürel ve hukuki hayatı da anlattım. Yani bu din nasıl bir ortama gelmiş, Peygamber nasıl bir ortamda yetişmiş ve o toplumu nasıl dönüştürmüş? Öncesini bilmezseniz, sonrasında neye dönüştüğünü de bilemezsiniz. O yüzden siyer okumak, sırf klasik dönem insanı için değil, modern insan için, hatta kıyamete kadar gelecek bütün insanlar için gereklidir. Kim “insan olmak ne demektir, nasıl insan olunur?” bunu bilmek ve öğrenmek istiyorsa siyer okumalı. Hatta fırsat buldukça her gün 10-15 dakika, çeşitli siyerlerden, çeşitli kaynaklardan tekrar tekrar dönüp okuması gerekir. Siyer okumak, bu bakımdan günlük hayatımızın bir parçası olmalı.
Dipnotlar:
[1] “Muhterem Ahmet Bey, ben Cemal Aydın. Garaudy mütercimi. Siyer kitabınızı okuyorum. 250 sayfa kadarını okudum, okuyup bitireceğim Allah izin verirse. Şundan aşağı yukarı eminim: Bundan böyle Peygamberimiz Aleyhisselam’ın hayatını çocuklar, gençler ve halk için yazacak olanlar, başka hiçbir kaynağa gerek duymadan doğrudan doğruya sizin kitabınıza başvuracaklardır. Doğrusu ben de yazacak olsam, sizin bu kitabınızla yetinirim. Çünkü o kadar ayrıntılı anlatmışsınız ki okur ne ararsa, neyi merak ederse rahatlıkla bulup öğrenebilir. Allah sizden razı olsun. Sağlıklı ve bereketli bir ömür ihsan ederek nice makale ve kitaplara imza atasınız.”
Cemal Bey ertesi gün de şu mesajı yolladı:
“Muhterem Ahmet Beyciğim,
Daha önce, yani ilk yazdığımda, yazayım derken unutmuşum, şimdi aklıma geldi. Tebrikle söyleyeyim: Türkçeniz mükemmel, ifadeniz harikulade, akıcı bir üslûba sahipsiniz. Herkesin, özellikle de gençlerin anlayabileceği bir dil kullanmanız ne kadar güzel olmuş. Ne şuurlu bir tercih olmuş! Tebrikler! Öte yandan, öyle güzel anlatıyor ve okurunuzu sanki o anlardaymış, o kişileri görüyormuş, onlar sanki bildik, tanıdık kişilermiş gibi geliyor insana. Bazı yerleri okurken de gözyaşlarımı tutamıyorum. Bu da belki benim fazlaca duygusal olmamdan ileri geliyordur. Zevkle ve hayli bilgilenerek okumaya devam ediyorum. Rabbimiz bu değerli çalışmanızdan dolayı size cihat sevabı ihsan etsin! Zaten günümüzde ben en büyük cihadın fikir cihadı olduğu kanaatindeyim. Allah yâr ve yardımcınız olsun”.
[2] “Değerli ağabeyim Saim Yeprem’den sonra Diyanet’in yayınlar, mevkuteler ve döner sermaye sorumluluğu, müdürlüğü, hem de çok genç yaşımda üzerime tahmil edilmişti. O günlerden bu yana okuduğumu mümkün mertebe dikkat kesilerek okumaya çalışırım. Keza resmî yazılar için de öyle idik. O günlerden bu alışkanlığım devam ediyor. Bağışlayınız. Bazı cümleler de dikkatimi çekiyor. Vicahen söylemek isterim inşallah. Maşallah ilmî vukûfiyetiniz muhteşem. Allah Rasûlü’nün hayatının bu kadar güzel ve mufassal yazıldığını sanmıyorum. Kutluyorum. Selamlar.”
Daha sonra gönderdiği bir mesaj:
“Ahmet hocam, çok farklı bir siyer yazmışsınız. Ağzına üç gün bir lokma girmeyen bir Peygamber. İkindiyi kılıp kılmadığı konusunda içine bir şüphe girdiğinde, ikindiyi kılıp kılmadığını gören olup olmadığını soran bir Peygamber. ‘Hayır kılmadık. Siz de kılmadınız.’ diyen bir ashab. Kalkıp önce ikindiyi, sonra akşamı kılan bir Peygamberi anlatmışsınız. Gerçekten böyle bir siyer yazılmamıştır. Allah sizlerden razı olsun. Selamlar.”
